Pers Sanatı

Fotoğraf: Persopolis Kabartmaları Mızrak Taşıyıcılar
Arkhe Dergisi Sayı 14’te sizlerle…

İlk kez MÖ 843 yılında Assur Kralı III. Salmanassar’ın yıllıklarında Urmia Gölünün güneyinde “PARUSA” isimli bir ülkenin varlığından söz edilmektedir. Akhamaenes’in ölümünden sonra oğlu Tespis (MÖ 675-MÖ 640) krallığın tacını ardılı ve “Anschan kentinin Kralı” olarak sahiplenmiştir. Böylece Parsa (Persis (grekçe) Fars (günümüzde) Eyaletinin tacına sahip olmuştur. Oğulları krallığı bölüşmüşlerdir. Her ikisi de Med Krallığının vasal krallarıdır. I. Kyros’un oğlu I. Kambyses (MÖ 600 – MÖ 559) iki Pers krallığını tekrar birleştirmiştir.

II. Kyros (MÖ 559-MÖ 529) Med Kralı Astyges’i yenerek Med Krallığına son vermiş ve Pers Krallığını ilan etmiştir. II. Kyros’un isteği tüm dünyaya hâkim olmaktır. Öncelikle krallığını güçlendirmiş ve batıya doğru ilerlemeye başlamıştır. MÖ 546 yılında Kroisos’u yenerek Lydia Krallığı’na sona erdirerek Anadolu’yu Pers İmparatorluğu’nun bir parçası yapmıştır. Böylece Persler ilk defa doğrudan Yunanlılarla ilişkiye girmişlerdir.

Pasargadai (Hamadan): II. Kyros’un Sarayı geniş ve çöl özelliği gösteren ovadaki Pasargadai kentinde yer almaktadır. Yerleşim bir kale şeklinde oluşturulmuş olması yanında iki saray yapısına sahiptir. Büyük bir platform üzerinde kutsal bir alan oluşturulmuştur. Kutsal alanda ateş tapınağı, altarlar ve iki mezar binası inşa edilmiştir. Saray büyük bir bahçe düzenlemesi içine yerleştirilmiştir. Kabul veya arz odası diyebileceğimiz yapı anıtsal olarak planlanarak bu bahçe sistemi içine yerleştirildi. Dörtgen planlı saraya uzun ve çift sıra sütunlu giriş holü ile girilmekte, ana salonun içerisindeki aşağıdan yukarıya doğru incelen sütunlar tavanı taşımaktadırlar. Yapının inşasında siyah ve beyaz kireçtaşı birlikte kullanılmıştır (Urartu Sanatından etkilenmiş). Kral Sarayı’nın Batı kapısının girişinde Pers kıyafetli II. Kyros’un kabartma betimi yer alır. Kabul odasının girişinde ise Assur Sanatı etkisinde Mitolojik yaratıkların betimlemeleri bulunur. Özel yaşam alanına girişi sağlayan Kuzey kapıda ise dört kanatlı bir Genius Figürü Mısır tacı ile resmedilmiştir.

Kyros’un Mezarı: Mezar Büyük İskender tarafından restore edilmiştir. 11 metre yüksekliğindeki yapı beyaz kireçtaşından inşa edilmiştir. Mezar yapısı altı basamaklı bir kaide üzerinde yükselir. Kuzey cephede küçük bir kapı bulunur. Kapı içten ve dıştan iki kapı kanadı ile kapanmaktadır. Çatı kırma şeklinde semerdam formludur. Çatı silmesi çok ince bir bordur ile bezenmiştir. Dışa doğru eğimli çıkıntısı Yunan-Anadolu geleneğini yansıtmaktadır.

Pasargadai şehri Pers Sanatının nadide örneklerinden birisini oluşturması yanında, hakkında çok az şey bildiğimiz Pers Sanatının başlangıç evresi hakkında oldukça bilgi edinmemizi sağlamaktadır. Çünkü Pers Sanatı öncüsü olan Med Sanatı etkileri uzun süre devam etmiştir. Pers Sanatının başlangıcında Assur sanatının kanatlı mitolojik yaratıkları, Hititlerin orthostat geleneği, Babillilerin çok renkli resim sanatı ve Mısırlıların semboliğinin bir araya getirilmesi ile ileri düzeyde uluslararası bir sanat oluşmasına neden olmuştur.

II: Kambyses (MÖ 529-MÖ 522): II. Kambyses Mısır’a sefer düzenlemiş ve ele geçirmiştir. Pers kaynaklarından bu dönem ait bilgi yoktur. Persler hakkındaki dönem ait Yunan kaynakçası da oldukça kısıtlıdır.

I. Dareios (Büyük) (MÖ 522 – MÖ 486): Ionia Bölgesinde ayaklanma çıkmasının ardından, MÖ 494’te Miletos ve Didyma yıkılarak ayaklanma bastırılmış, Yunanistan’ı cezalandırmak için sefer başlatmıştır. MÖ 490 Marathon Savaşı’nda Atinalı Lider Milthiades önderliğinde Yunanlılar Pers Ordusunu yenmişlerdir. İç işlerinde yeni bir yasa oluşturmuştur. Bütün imparatorluğu 20 Satraplığa bölmüştür. Böylece her Satraplığın ödeyeceği vergi belirlenmiştir. Satraplar genel merkez tarafından takip edilmektedirler. II. Dareios posta ve haberleşme sistemini kurmuştur. Egemenliği altında yaşayan halklara dinsel özgürlük tanımıştır. Pers alfabesi oluşturularak Pers dili ilk kez yazıya aktarılmıştır.

Bisitu Kabartması: Yüksek kabartmada (yük: 3m gen: 5,50 m) Dareios tanrısal bir büyüklükte resmedilmiş, kral resmin merkezine yerleştirilmiştir. Arkasında okçuları yer alır. Kral ayağı ile yerde yatan düşmanın karnına basmaktadır. Diğer esir ettiği devletleri temsil eden figürler karşısında elleri arkada bağlı ve boyunlarından birbirleriyle zincirlenmiş şekilde arka arkaya ayakta durmaktadırlar. Üst tarafta yer alan tanrı Ahuramazda figürü krallığın gücünü simgelemektedir. Kabartma ilk yapıldığında Elamca yazıt yer almaktadır. Daha sonra Akadça ve Eski Farsça metinler eklenmiştir. Resimsel anlatımda kral yeni bir ifade yaratmıştır. Kendi düşüncesi önünde zincirlenmiş figürlerle açık bir şekilde anlatmayı başarmıştır. Anlatılmak istenen zamanın halklarının kralın egemenliğini tanımalarıdır.

II. Dareios’un kışlık sarayının duvarlarında sırlı tuğlalarla alçak kabartma olarak Pers bahçe figürleri ve karışık yaratıklar (Demonlar) resmedilmiştir. Dareios sarayını Akropolis’in kuzeyinde büyük bir alana inşa ettirmiştir. Oturma kısmında Babylon örneğini tekrarlanmıştır. Kazılar sırasında ele geçen inşa yazıtının bulunduğu yerde 72 sütuna sahip Apadana yapısını inşa ettirmiş, tüm yapıları ile şehri güçlendirmiştir.

Persepolis: Pers Kralları’nın yazlık sarayıdır. Dareios tahta çıkışını müteakip sarayı inşa ettirmeye başlamıştır. Persepolis Pers Kralları’nın başkenti ve Yeni Yıl Kutlamalarının (Nevruz) merkezidir. Zaten saray bu amaç için inşa edilmiştir. Arkeolojik kazılarda altından ve gümüşten Elamca, Akadça ve Eski Farsça yazılmış inşa ithaf yazıtları ele geçmiştir.

Dareios yalnızca kanun yazan veya iyi bir asker değildi. Susu’da bulunmuş olan heykeli onun insancıl yönünü yansıtır. Heykel MÖ 496 – MÖ 494 de Susa Kanalı’nın açılışı için yapılmış olmalıdır. Heykelin başı ele geçmemiş ve aynı zamanda kim tarafından da yapıldığı bilinmemektedir. Kralın anlatmak istedikleri heykelin kaidesinde Elamca, Akadça ve Eski Farsça olarak üç farklı dilde anlatılmaktadır.

I. Dareios’un Kaya Mezarı: Yazıt mezarın krala ait olduğunu kesinleştirmektedir. Pers Kral Kaya mezarı şekli Dareios zamanında ortaya çıkmıştır. Mezar tipinin genesisi Urartu, Küçük Asya, Karia, Lykia ve Pers Sanatlarının bir sentezi olarak ortaya çıkmaktadır. Dinsel açıklamanın dışa yansıtılmasıdır. Kralın ardılları da mezar geleneği olarak aynı şekli kopyalamışlardır. Mezarın üst kısmındaki kral, tanrı ve krallığa bağlı ülkeleri temsil eden figürleri MÖ 3. Bindeki Elam geleneğini yansıtır. Mezar cephesi Med geleneği etkisindedir. Alt kısımdaki kaya yüzeyinin düzeltilmiş kısmı mezara tırmanarak ulaşmayı engellemek içindir.

Pers egemenliğindeki Daskylaion kentindeki kabartmalar dönemin Anadolu’sundaki Pers etkili sanatın yansımalarıdır. Bütün satraplar kralın kızlarından birisi veya saray kadınları ile evlenmeyi arzu ederlerdi. Satrapların düğünleri her daim sarayla bağlantılı olmuştur ama Daskylaion’da ki kabartma özel yaşamı yansıtmaktadır.

Pers Sanatı

Fotoğraf: Daskylaion Kurban Sahnesi

I. Xexes (MÖ 486 – MÖ 465): Babasının ölümünden sonra tahta çıkan Xexes önce Mısır (MÖ 585) sonra Babylon (MÖ 479 / MÖ 478) ayaklanmalarını bastırmak zorunda kalmıştır. Yunan halkını cezalandırmak için sefer başlatmıştır. MÖ 480’de Thermoplai’da büyük bir başarı elde etmiş ve Atina’yı ele geçirmiştir. Fakat aynı yıl içinde Salamis Deniz Savaşını kaybetmesi Yunanistan’da kalmasını zorlaştırmıştır. MÖ 479’da Platae’de Yunan Birlikleri’nin Pers Ordusu’nu yenmesi ile Xexes’in Yunanistan macerasının başarısız olarak son bulmasına neden olmuştur. Asya merkezine dönmesi ile krallığı güçlendirmiş ve sayısız inşa projesine başlamıştır. Günümüze ulaşan anıtların çoğu Xexes zamanında yapılmıştır. Kral saray ayaklanmasında ördürülmüştür.

Xexes döneminde Persepolis Akhamenid sanatının en iyi ve olgun mimari ve resim sanatı eserleri oluşturulmuştur. Persepolis yerleşkesi Ön Asya’nın en iyi korunmuş anıtıdır.

20 metre yüksekliğindeki bir platform üzerinde yer alan terastan iki taraftan yükselen bir merdivenle giriş kapısına (I. Xerxes Kapısı) ulaşılmaktadır. Kapıyı iki kanatlı hayvan figürü korumaktadır. MÖ 520/519’da Appadana (Kabul Salonu) inşasına başlanmıştır. Apadana merdiven ve duvarların alt kısmına (orthostat gibi) 70 m uzunluğunda frizler yerleştirilmiştir. Frizlerde yeni yıl kutlamaları için (Nevruz) imparatorluğun Satraplıklarından gelen delegeler, getirmiş oldukları tribut (vergi) krala saygılarını sunarak teslim etmektedirler. Her bir delegeye saray muhafızları eşlik edip yol göstermektedir. Apadana içinde yer alan sütunları gövdeleri yivli, çan şeklinde kaideleri, eğer şeklinde sütun başlıkları çift taraflı olarak hayvan protomları (boğa, aslan griffon veya kartal griffon) ile şekillendirilerek süslenmiştir. Çok sayıda sütun geniş salonun sedir ağacından yapılmış zengin motiflerle boyanmış çatısını taşımaktadır. Merkezi Propylon Apadana ile Yüz sütunlu odayı birbirine bağlamaktadır. Yüz sütunlu oda taht odası olarak kullanılmaktaydı. Kral sarayında ayrıca özel yaşam kısmı, depolar, kerpiçten inşa edilmiş bir Harem ve her krala özel inşa edilmiş hazine daireleri bulunur. Sarayın özel yaşama ait olan kısmında çok sayıda oda, arz veya kabul odası ve sütunlu avlular yer almaktadır. Saray I. Artaxexes Makrokehier zamanında bitirilmiştir. Ana avludan bir cadde ile Xexes Kapısına (kapı tamamlanmamıştır) ulaşılır. Burada ahırlar ve Garnizon yer almaktadır.

Pers Sanatı

Fotoğraf: Tanrıça Nekhbet kabartması

Persepolis Sarayı’nda batıdan gelmiş birçok sanatçının çalıştığı bilinmesi yanında Assur, Mısır, Babil, Yunan ve Med Sanatı etkileri bir arada görülür. Bu uluslararası sanatların bir araya gelerek Pers Sanatı ile yoğrularak özel bir Saray stilinin oluşmasına neden olmuştur.

Hazine Odasının Taht Kabartması: Ortada taht üzerinde I. Dareios oturmakta, arakasında veliahttı Xexes ayakta durmaktadır. Her ikisi de diğer figürlerden yüksek bir zeminde durmaktadırlar. Kral ve Veliahtın arakasında memurlar ve muhafızlar yer almıştır. Kral kendine has başörtüsü (tiara), tacı ve asası ile dikkat çekmektedir. Diğer bütün figürlerden boyut olarak büyük resmedilmiştir. Kral iki yardımcısı ile gelmiş olan hazine sorumlusunu dinlemektedir. Hazine sorumlusu ağzını kapatır ve eğilmiş şekli ile saygısını gösterir şekilde kralının karşısında durur.

Appadana Frizi

Pers Krallığı egemenliğinde yaşayan halklar Nevruz Bayramında (Yeni Yıl) kendi ülkelerinden Büyük Krala hediyeler getirmektedir. Appadana kabartmalarında bu halk gruplarına ait Delegasyon resmedilmiştir. Her delegasyon bir Persli veya Medli mihmandar eşliğinde ilerlemektedir.

Xanthos Harpyler Anıtı: Mezar Xanthos Antik Kenti’nde yer almaktadır. Lykia Bölgesi Dareios önderliğinde Med soylusu Harpagos tarafından fethedilmiştir. Büyük Kral Dareios Satrap olarak Bölgeye Harpagos’u atamıştır. Bundan sonra Harpagos ailesi burada yönetici olarak kalmıştır. Antın uzun yüzünde Yunanlı bir sanatçı tarafından Heros şeklinde kral Harpagos tahta aynı büyük kralın tasvir edildiği şekilde (belki Dareios’un kendisi) resmedilmiştir. Tahtın arakasında arka arkaya durun iki figür Yunan etkisini yansıtmaktadır. Kralın önünde resmi bir hizmetli yer almaktadır. Elinde bir horoz tutmaktadır. Lykia Bölgesi’nde horoz kurban etmek eski bir geleneğin yansımasıdır. Aynı zamanda Pers Dini’nde horoz, Süvari tanrı Sraoscha’nın simgesidir. Horoz tutan hizmetlinin arkasında başka bir hizmetli durmaktadır. Bu kişi elindeki tasmaya bağlı köpekle birlikte yer almaktadır. Bu köpekli duruş şekli Yunan Mezar Stelleri’nde çok yaygın olarak görülen bir motiftir. Burada Pers düşüncesi ile oluşturulmuş bir anlatımda Yunan şekillenmesi görmekteyiz.

Pers Sanatı

Fotoğraf: Xanthos Nereidler Anıtı Kabartması

İskender Mozaiği

Mozaik günümüzde Napoli Milli Müzede sergilenmektedir. Pompei’de Casa del Fauno’da yemek odasının tabanında ele geçmiştir. Orijinali ressam Philoxenos’un yaptığı bir tabloya dayanmaktadır. Sanatçı burada ölmüş olan Alexander’i resmetmiştir. Çünkü resmi Makedonya Kralı Kassandros sipariş etmiştir.

Resimde önemli bir olay anlatılmak istenilmektedir. Kompozisyonda da bu büyüklük göz önüne alınmıştır. İskender Mozaiği’nde estetik teoriğe önem verilmiş ve anlatıma Makedonya Ordusu’nun başında İskender sahneye girmesi ile başlanmıştır. Ortada güçlü düşman Pers Büyük Kralı resmedilmiştir. Kararsız ve büyük bir tehlike içerisindedir. Bir süvari Dareios’a bir at getirmektedir. Çünkü binmiş olduğu savaş arabası yaralı ve ölüler tarafından bloke edildiği için kral bu ata binip olay yerinden uzaklaşabilecektir.

Mozaikte resmedilen an savaşın en tehlikeli hal aldığı dakikayı göstermektedir. Sol taraftan sahneye giren İskender Pers kralı ile direkt karşılaşmaktadır. Dareios silahsız olduğu için oradan mümkün olan en kısa sürede uzaklaşmak zorundadır. Bu yüzden araba sürücüsü büyük bir telaş içerisindedir. Zaman kazanmak için Pers Kralı’nın arabası yerde yatan askerleri bile hiçe sayarak üzerlerinden geçerek gitmeye çalışırken, araba ile İskender arasına iki Persli Süvari, belki de Satrap atlarını sürerek krallarını korumaya çalışmaktadırlar.

Pers Sanatı

Fotoğraf: İskender Mozaiği

İskender mozaiğinde resmedilenler Perslerdir. Alexanderos’un arkasında Somatophylakes yaya olarak savaşmaktadır. Fakat Persliler atlı olarak resmedilmiştir. Pers gücü veya ruhu burada önemsenmiş ve erkek güzelliği yansıtılmaya çalışılmıştır. Alexander’in Portresi detaylarına bakıldığında dolgun çene, enerjik şişkin dudaklar, aslan postu, yüzde çarpık duran gözle çirkin bir insan tasvirini yansıtmaktadır. Enerjik olarak yüzünün resmedilmesi yanında klasik tarzın dışında ve vahşi görünümü ile dünya hâkimi kralı önemsiz göstermektedir. Klasik ve Hellenistik dönemlerde yapılmış olan kral portrelerinde kendisinin nasıl görülmek istendiği ve sanatçının aktardığı şekilde olmuştur.

İskender Mozaiğinde Dareios Pers Krallığının meşru muhafazakâr kralı, Alexander genç fatihtir. Kesinlikle farklı karakter, karizmatik Kral başka değer taşımalıdır. Böylece egemenliğine yeni dâhil olan halklar onu benimseyecektir. Alexander kuşağı için yeni bir bakış açısı, estetik deneyim, yeni form eski Krallıklar için dikkate alınarak resimde yansıtılmaya çalışılması dönemin görevidir. Dünya için yeni bir bakış, Dareios için seyircinin üzülmüş olmasıdır. Pers Sanatı egemenliği altında yer alan tüm halkların sanatlarının bir sentezi olarak başta İran olmak üzere Ortadoğu, Mısır, Anadolu ve Yunan Sanatı ve dolaylı olarak ta batı sanatını etkilemiştir.

6 Yorum

  1. Bakınız: Olaf'tan - Dırdırcı - Fotoğraf Altı Sözler

  2. Bakınız: İmparator I. Claudius'un Lykia Eyalet Sikkeleri - Arkhe Dergisi

  3. Bakınız: Mitra'dan Mithras'a - Arkhe Dergisi - Arkeoloji

  4. Bakınız: Nemrud Dağı Hierotheseion'da Görülen Doğu-Batı Sentezi - Arkhe Dergisi

  5. Bakınız: Tarihte Bugün - Dırdırcı | Kafa Ütüleme Makinası - Tarihten Sesler Korosu

  6. Bakınız: Persler Kimdir? - Arkhe Dergisi - Arkeoloji

Yanıtla

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir